Rüzgar Nedir ve Nasıl Oluşur ?
ETİKETLER : alize rüzgarları, batı rüzgarları, dağ meltemi, föhn rüzgarları, kutup rüzgarları, muson rüzgarları, rüzgar, rüzgar çeşitleri, rüzgar nasıl oluşur, rüzgar nedir, sıcak yerel rüzgarlar, soğuk yerel rüzgarlar, sürekli rüzgarlar nelerdir, sürekli rüzgarların özellikleri, tropikal rüzgarlar, yerel rüzgarlar
Rüzgar bölgeler arasındaki hava basıncına farklılıklara dayanan vebasıncın yüksek olduğu yerlerden alçak basınçlara doğru yatay olarak hareket eden hava hareketidir. Misal olarak olarak balkon kapısını soguk bir vakitte açtıgınız zaman oda sıcaklığı ile dışarının ısısı farkından dolayı bir hava hareketi oldugunu göreceksiniz işte bu hava harektine rüzgar adı verilmektedir. Yani birbirine yakın iki merkezde sıcaklık farkı oluşması durumunda harekete geçen hava akımına verilen ad rüzgarın esmeye başlamasıdır. Rüzgar, havanın yer değiştirmesiyle oluşan bir hava akımıdır. Peki hava nasıl yer değiştirir? Bu yazımızda bu sorunun cevabına yer vereceğiz.
Bilindiği gibi dünyanın ısı kaynağı güneştir. Fakat güneş dünyanın her yerini aynı derecede ısıtmaz. Ekvatorlar güneşe daha yakın olduğu için ekvator bölgesi sıcaktır. Kututplara doğru gidildikçe güneş ışınları atmosferde daha çok yol aldığı için ısı kaybına uğrar. Bu yüzden kutuplara gidilcikçe sıcaklık düşer. Bu ısı farklılığı denizlerde ve kara parçalırında da görülmektedir. Örneğin kara parçaları denizlere göre daha çabuk ısınır ve daha çabuk soğur. Bu da atmosferde sıcaklık farkına neden olur.
Havanın ısınması, ısınan kütlenin genişlemesine, dolayısı ile harekete geçerek yükselmesine neden olur. Ancak yükselen hava kütlesi atmosferin dışına çıkamayacağından, önce dikey sonra yatay yönde hareket eder. İşte bu noktada havanın ısınıp kütlesel olarak yer değiştirmesi, basıncın oluşmasına neden olur. Ancak atmosferin yaptığı basınç dünyanın her yerinde aynı değildir, çünkü yerçekimine, sıcaklığa ve bulunulan yerin yüksekliğine bağlı olarak değişir. Bu şekilde yüksek ve alçak basınç merkezleri oluşur. Atmosferdeki yüksek basınç alanları tepelere, alçak basınç alanları ise çukurlara benzetilebilir. Hava akıcı olduğundan, çekimin etkisi altında yüksek basınç alanlarından alçak basınç alanlarına doğru, sanki yamaçlardan akan su gibi hareket eder ve rüzgarları meydana getirir.
Karalar ve denizler arasındaki ısınma ve basınç farkından doğan kısa süreli rüzgarlardan olan ve sıcak mevsimde görülen meltemler sıcaklığa etki eden rüzgarlardandır. Hava sıcaklığının yüksek olduğu öğle saatlerinde, kara çok fazla ısındığı için basınç alçalır. Bu şekilde yüksek basınç merkezi olan denizden alçak basınç merkezi olan karaya doğru esen rüzgar havayı serinletir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, Yüce Allah’ın bir hikmeti olarak bu rüzgarın sıcak mevsimde ve günün sıcak saatlerinde denizden eserek havayı serinletmesidir. Geceleri ise hava zaten serin olduğundan daha fazla serinlemesine gerek yoktur. Bu nedenle mekanizma tersine dönerek işler. Ülkemizin Ege kıyılarında yer alan İzmir’de yaz aylarında esen imbat, bu rüzgara tipik bir örnektir.
Bazı rüzgarlar ise geldikleri yere göre daha sıcaktır. Bu gruptakilerin en tanınmış olanı Fön adı verilen rüzgarlardır. Söz konusu rüzgarlar yükselen hava kütlesinin bir dağı aşarak öteki yamaçta alçalması ile oluşurlar. Bu alçalma hareketi sırasında her 100 m.’de 1oC kadar ısınır. Diğer yamaca sıcak ve kuru olarak inen bu rüzgarlar ilginçtir ki İsviçre Alplerinin kuzey yamaçları ve ülkemizin Doğu Karadeniz ve Toros dağlarının denize bakan kesimlerinde ve benzer koşullara sahip dağlık alanlarda, başka bir deyişle dünyanın serin kısımlarında eser ve buradaki sert, soğuk iklim koşullarını yumuşatır.
Peki ısınan havanın yerini serin hava dolduruyorsa rüzgarlar hep serin mi olur?
Isınarak yükselen hava bir süre sonra yatay yönde yer değiştirmeye başlar. Bazen bir dağı aşan rüzgar alçalarak ısınmaya başlar ve diğer yamaca sıcak ve kuru olarak iner. Yani rüzgarlar bazen sıcak olabilirler. Bu rüzgarlara Fön Rüzgarları denir ve bu rüzgarlar soğuk iklim koşullarını yumuşaltır.
Peki Rüzgar Çeşitleri Neler ?
A-) Sürekli Rüzgarlar Nelerdir ?
Alize Rüzgarları
30 ° enlemlerindeki Dinamik Y.B. alanlarından Ekvatoral A.B alanına doğru esen rüzgarlardır.
Doğu yönlü oldukları için Tropikal Kuşak karalarının doğusuna sürekli olarak yağış bırakırlar.
Ekvatorda yükselerek üstten 30 ° enlemlerine doğru esen rüzgarlara Ters Alizeler denir. Bu rüzgarlar dönenceler civarında alçalarak çöllerin oluşmasına neden olurlar.
Batı Rüzgarları
30 ° enlemlerindeki Dinamik Y.B. alanlarından 60 ° enlemlerindeki Dinamik A.B. alanlarına doğru esen rüzgarlardır.
Batı yönlü olduklarından Ilıman Kuşak karalarının batısına sürekli bol yağış bırakırlar.
Kutup Rüzgarları
Kutuplardaki Termik Y.B alanlarından 60 ° enlemlerindeki Dinamik A.B merkezlerine doğru esen rüzgarlardır.
60 enlemlerinde Batı Rüzgarları ile karşılaşarak cephe oluşumuna neden olurlar.Sürekli rüzgarlar yıl boyunca aynı yönde eserler ve okyanus akıntılarına neden olurlar.
B-) MUSON ( MEVSİMLİK ) RÜZGARLARI
Birbirine komşu kıta ve okyanusların mevsimlik ısınma farkından doğan rüzgarlardır. Yazın denizden karaya, kışın karadan denize doğru esen devirli rüzgarlardır.
Kış Musonu: Kış mevsiminde daha soğuk olan karalarda yüksek basınç alanı oluşur. Denizler ise karalara göre daha sıcak olduğundan alçak basınç alanı durumundadır. Bu basınç farkından dolayı karadan denize doğru rüzgarlar eserler. Bu rüzgarlara Kış Musonları adı verilir.
Kış Musonları kara kaynaklı olduğu için soğuk ve kurudurlar .Yağış getirmezler.
Yaz Musonu: Yaz mevsiminde karalar üzerinde alçak basınç alanı, denizler üzerinde yüksek basınç alanı oluşur. Bu basınç farkından dolayı okyanuslar üzerinden , karalar üzerine doğru rüzgarlar eserler. Bu rüzgarlara Yaz Musonu denir.
Deniz ve okyanuslardan kaynaklandıkları için bol nem taşırlar ve geçtikleri yerlere de bol yağış bırakırlar.
Not: Dünyanın en fazla yağış alan yeri Muson Asya’sında Çerapunçi (Hindista’nın K.Doğusundadır. Yıllık ortalama 12.000 mm yağış alır.) dir.
Görüldüğü yerler: Güney ve Güneydoğu Asya, Avustralya’nın kuzeyi , Doğu Afrika’da Madagaskar adası çevresi, Meksika ve Gine Körfezi kıyılarıdır.
Not: Etkili olduğu adalara sürekli olarak denizler üzerinden geldiği için bütün yıl boyunca yağış bırakırlar. ör.; Endonezya ve Malezya
C-) Yerel Rüzgarlar Nelerdir ?
MELTEMLER
Günlük sıcaklık ve basınç farkından doğarlar. Hızları azdır. Etki alanları dardır (25-30 km). İklim üzerinde hiçbir etkisi yoktur. Sadece deniz meltemi denizden geldiği için havayı biraz serinletir.
Kara-Deniz Meltemleri
Kara ve denizlerin günlük ısınma farkı sonucu oluşurlar.
Gündüz deniz meltemi, gece kara meltemi oluşur. Ege kıyılarında yazın öğleden sonra denizden esen İmbat rüzgarı deniz meltemine örnektir.
NOT: Deniz meltemi kısa mesafelerden sıcak karaya doğru estiği için yağış bırakmaz. Sadece havayı serinletir.
Dağ ve Vadi Meltemi
Dağ ve vadilerin farklı ısınması sonucu oluşurlar. Bunda nem oranlarının farklı olması etkilidir.
Dağlarda nem oranı az olduğundan vadi ve ovalara göre daha erken ısınır, daha erken soğur. Gündüz vadi meltemi, gece ise dağ meltemi olur.
NOT: Muson rüzgarları ile meltem rüzgarları arasındaki benzerlik devirli olmalarıdır.
Sıcak Yerel Rüzgarlar
Föhn Rüzgarları
Bir dağ yamacını aşarak diğer yamaçtan aşağı doğru esen rüzgarın sıcaklığı artar. Çevrede nem açığı oluşur. Bitkilerde kurutucu etki yapan bu tip rüzgarlara Föhn rüzgarları denir.
Bu rüzgarların oluşmasında yer şekilleri etkilidir.
Rüzgarlar geldikleri yerin sıcaklığını gittiği yere taşırlar. Föhn rüzgarları bu genellemeye uymaz.
Türkiye’de daha çok Kuzey Anadolu dağları ile Toros dağlarında etkilidir. Dünya üzerinde ise en fazla İsviçre Alplerinde görülür.
Sirokko: Büyük Sahradan İtalya’nın güneyine doğru esen sıcak ve kuru rüzgardır. Akdeniz’den geçerken nem aldığından İtalya’nın güney kıyılarına yağış bırakır.
Hamsin: Libya ve Mısır’dan Akdeniz’in doğusuna doğru esen sıcak ve kuru rüzgardır.
Yurdumuzda ise; G.Doğudan gelen Samyeli (Kesişleme), güneyden gelen Kıble ve G.Batıdan gelen Lodos rüzgarları sıcak yerel rüzgarlardandır
Soğuk Yerel Rüzgarlar
Mistral: Kışın ve ilkbaharda Fransa’dan Akdeniz’e doğru esen soğuk rüzgardır.
Bora: Dalmaçya kıyılarının gerisindeki dağlardan Akdeniz’e doğru esen soğuk rüzgardır.
Krivetz: Romanya’dan Karadeniz’e doğru esen soğuk rüzgardır.
Ayrıca Türkiye’de K.Batıdan esen Karayel, Kuzeyden esen Yıldız ve K.Doğudan esen Poyraz rüzgarları soğuk rüzgarlara örnektir.
Etezyen:Ege kıyılarına yazın kuzeyden esen soğuk rüzgardır. Asor Y.B etkisiyle oluşur.
Tropikal Rüzgarlar
Tropikal kuşakta ani basınç düşmesi ile oluşan çok şiddetli rüzgarlardır. Bu rüzgarlara Hurricane, Tornado, Kasırga,Hortum gibi isimler verilir.
TÜRKİYE’DE Görülen RÜZGAR Çeşitleri
Türkiye Batı rüzgarları kuşağındadır.Ancak yer şekillerinden dolayı bu rüzgarların etkisi görülmez. Yurdumuz daha çok yerel rüzgarların etkisindedir.
“Rüzgar Nedir ve Nasıl Oluşur ?” için 1 Yorum
rüzgar nedir , rüzgarlar nasıl oluşur çok güzel anlatılmış teşekkürler..